Wstęp

W epoce brązu na wielu obszarach Europy pojawiły się narzędzia wykonane ze stopu miedzi i cyny służące do ścinania włosów. Archeolodzy początkowo uważali je za noże winiarskie, noże do cięcia drewna i wyprawiania skór 
zwierzęcych, skrobacze, narzędzia chirurgiczne lub przedmioty kultowe. Dopiero z czasem zaczęto nazywać je brzytwami; gdy okazało się, że na licznych tego typu narzędziach środkowoeuropejskich zachowały się jeszcze włosy 
ludzkie i zwierzęce. Odkryto także futerały na brzytwy wykonane ze skóry, drewna, brązowej blachy oraz nieokreślonych materiałów organicznych. Brzytwy posiadają różne kształty. Wiele z nich zdobionych jest na ostrzach 
wyrytymi motywami figuralnymi i geometrycznymi. Dotyczy to głównie zabytków ze Skandynawii datowanych na IV i V okres epoki brązu (1100-700 p.n.e.). Brzytwy od dawna budziły zainteresowanie licznych badaczy. Starali 
się oni określić nie tylko chronologię i typologię tych narzędzi lecz znaleźć analogie do motywów zdobniczych w sztuce epoki brązu, w tym wśród słynnych skandynawskich rytów naskalnych. Próbowali również wytłumaczyć funkcję brzytew i semantykę zdobiących je ornamentów . Część badaczy uważała również, że poprzednikami owych utensyliów były krzemienne narzędzia wiórowe, którymi posługiwano się na początku epoki brązu do ścinania włosów. 

Ikonografia

Ani skandynawskie ryty naskalne, ani rysunki ludzi na naczyniach z terenu  Europy środkowej ze względu na duży stopień schematyzacji postaci nie dają odpowiedzi na pytanie o golenie włosów i bród. Jedynie antropomorficzne figurki brązowe umieszczane niekiedy na rękojeściach noży z epoki brązu znajdowanych w Skanii i Danii świadczą o bezbrodych obliczach . Znacznie lepiej przedstawia się sprawa z situlami z okresu halsztackiego pochodzącymi z południowego i wschodniego rejonu Alp. Przedstawione na nich postacie mężczyzn posiadają wyraźnie ogolone twarze, a niektórzy nawet całe głowy. Brak jest tam jakichkolwiek wyobrażeń ludzi brodatych . Jeden z walczących jeźdźców o ubiorze odbiegającym od innych (= obcy?), występujący na prostokątnej blasze pasa z Vace, wyjątkowo posiada długie rozpuszczone włosy . Bezwłose są również figurki mężczyzn na wózku kultowym z okresu halsztackiego C ze Strettweg w Austrii . Wymienione powyżej znaleziska świadczące o goleniu bród i ścinaniu włosów, bardzo kontrastują z obszarem Ukrainy zajmowanym w owym okresie przez Scytów, którzy są prawie zawsze przedstawiani z brodami i wielkimi czuprynami. Innym obszarem gdzie długość włosów i bród miała doniosłe znaczenie były ówczesna Grecja i kraje Bliskiego Wschodu, o czym świadczą liczne źródła ikonograficzne i pisane.

Znaleziska ciał ludzkich

Ważne dla naszych rozważań są także znaleziska ciał ludzkich z epoki brązu odkryte w kurhanach duńskich (w Borom Eshoj). Były to zwłoki mężczyzn, którzy należeli do wyższej klasy społecznej (wodzowie, przywódcy?). Osobnicy ci byli starannie ogoleni, a czasami nawet chowani z brązowymi brzytwami. Inne dobrze zachowane ciała odkryte w bagnach duńskich i północnoniemieckich pochodzą z czasów od późnego okresu epoki brązu do okresu wpływów rzymskich. Ludzi tych przed utopieniem duszono lub ścinano, albo też uśmiercano uderzeniem w głowę. Przypuszcza się, że były to ofiary składane bogom lub też ukarani przestępcy. Dodajmy tu, że kara śmierci mogła mieć, jak to było w późniejszych czasach u północnych German ów, również charakter sakralny. Mężczyźni posiadali ogolone twarze - znaleziska z Borremose, Tollund, Grauballe . Niektóre kobiety natomiast (np. z Domlandsmoor, Windeby) miały ogoloną lewą ("żeńską") połowę głowy. Analogicznie ogoloną połowę głowy posiadała kobieta z pochówka kłodowego z tumulusu Dragshoi koło Ribe (Jutandia), pochodzącego z epoki brązu (Ryc) 

To ostatnie znalezisko może świadczyć, że na 
terenie Danii ścinanie włosów wchodziło również w zakres rytów pogrzebowych epoki brązu .
W epoce żelaza do bagien północnoeuropejskich wrzucano także kobiece ubrania i pęki ściętych włosów. W czasach Tacyta cudzołożnym kobietom germańskim jako karę pohańbienia m.in. ścinano włosy.

Symbolika włosów

Z symboliką włosów ściśle wiąże się zwyczaj skalpowania znany wielu 
ludom świata, a dość powszechnie i błędnie przypisywany jedynie Indianom 
północnoamerykańskim. Ponieważ wiele narodów starożytnych traktowało włosy jako źródło siły witalnej, zwyczaj zdzierania skalpów miał na celu odebranie wrogowi owej witalności a także odwagi. Skalp zawsze  posiadał wielką magiczną siłę. Skalpowali Indianie obu Ameryk (m.in. także w Argentynie i Paragwaju), mieszkańcy Afryki (Dahomej), Indonezji (na Celebesie i Sumatrze) oraz kaukascy Osetyńcy (Nartowie). W I tys. p.n.e. praktyki te powszechnie stosowali Scytowie, stąd w języku greckim słowo "oscycić" ('aposkythidzein) oznaczało "oskalpować". O tym, że koczownicy ci przywiązywali magiczne znaczenie do włosów, świadczy sporządzanie przez nich ze skalpów ubrań oraz zwyczaj postrzyżyn żałobnych (Herodot). Również starożytnym Rzymianom zdarzało się incydentalnie skalpować pokonanych wrogów, np. na Raudyjskich Polach w 101 r. p.n.e. Interesujące są znaleziska archeologiczne poświadczające istnienie owych zwyczajów w dawnej Europie. Z epoki brązu z terenu Ukrainy pochodzą  pochówki, w których umieszczono zmarłych z przyklejonymi smołą do głów utraconymi uprzednio skalpami. Osobników tych znaleziono w grobach katfikumbowych w kurhanach w dorzeczu Mołocznoj (Terenozkin, Klejn).
Jednakże najistotniejszym dla naszych rozważań jest odkrycie z Alvastra (Szwecja) zaliczane do neolitycznej kultury grobów jednostkowych. W miejscowości tej natrafiono na pochówek młodego, oskalpowanego mężczyzny w wieku 20 lat. Dookolne ślady nierównego cięcia na jego czaszce świadczą, że skórę z włosami zdarto mu prawdopodobnie tuż przed jego śmiercią lub zaraz po niej. Młodzieńcowi temu odrąbano także głowę . 
Omawiane znalezisko dało m.in. asumpt do przypuszczeń, że niektóre krzemienne noże wiórowe należące do ludów cyklu kultur ceramiki sznurowej mogły służyć do tego rodzaju praktyk . Dla nas pochówek z Alvastra jest dowodem na ważną magiczno-religijną rolę jaką włosy i ich ścinanie (razem ze skórą lub bez) pełniły na terenie Skandynawii już w okresie neolitu. Zwyczaje te były bowiem kontynuowane w późniejszych wiekach. 
U dawnych Germanów istniała kara decalvatio, polegająca na wyrywaniu włosów i zdzieraniu skóry z głowy. W afrykańskim państwie Wandalów do kar cielesnych należały m.in. skalpowanie lub obcięcie włosów. To ostatnie było dość dotkliwe dla samych Wandalów, którzy tradycyjnie nosili długie włosy, a ich ścięcie uważali za ujmę na honorze (Wilczyński). Skalpowanie stosowali również wczesnośredniowieczni  Frankowie (Grzegorz z Tours). Ostatni historycznie stwierdzony przypadek skalpowania przeciwników w Europie miał miejsce w 1159 r ., gdy wojownicy cesarza Fryderyka I pobili i oskalpowali Bertolda von Uracha. Dodajmy, że Amerykanie europejskiego pochodzenia kontynuowali tę niechlubną tradycję w stosunku do Indian aż do końca XIX w ., ustalając nawet oficjalne ceny za ich skalpy. 
Tematyką postrzyżyn w społecznościach starożytnych i współczesnych zajmowało się wielu badaczy już od ponad stu lat . 
Stwierdzono występowanie postrzyżyn już w Sumerze i Egipcie w IV tys. p.n.e. W rejonie Morza Śródziemnego w czasach starożytnych istniało wiele typów postrzyżyn: żałobne, niewolnicze, karne, ślubne, rozbitków, śmierci, wojskowe, zawodowe, wotywne i religijne . Włosy ścinano również w obrzędzie pojednania i pokory kończącym akt wróżdy . Różne fryzury w rozmaitych okresach, kulturach i krajach były emblematem różnych zawodów, klas, grup ludności, kast, płci, wieku a także efektem zmieniającej się mody.  Również broda w wielu kulturach była i jest symbolem męskiej siły, odwagi, mądrości, godności, powagi, rangi, honoru. Włosy miały także duże znaczenie w ceremoniach składania przysięgi, magii, w inicjacjach, różnego typu rytach ofiarniczych, a także aktach pohańbienia jeńców i wrogów.
Z bardzo licznych przykładów dotyczących magicznej roli włosów, ze względu na wyjątkową skalę tego zjawiska na uwagę zasługują dawne obyczaje chińskie. Warkocz był u Chińczyków symbolem męskości i godności, 
przedmiotem zabobonnego wręcz szacunku. Pociągnięcie mężczyzny za warkocz stanowiło poważną zniewagę, obcięcie zaś było przestępstwem. Istniał zatem cały arsenał czarodziejskich zaklęć, które miały go chronić przed tego 
rodzaju niebezpieczeństwami. Gdy Mandżurowie podbili Chiny (dynastia Ts'ing), wydali w 1645 r. rozkaz ogolenia głów w całym kraju w ciągu 10 dni ( !) na znak lojalności, całkowitego poddaństwa a zarazem pohańbienia. "Kto 
chce zatrzymać głowę, nie może zostawić włosów. Kto zostawi włosy, straci głowę" - głosił rozkaz. Opornych ścinano, a ich nabite na kije bambusowe głowy wystawiano na widok publiczny. W mieście Cziangin wymordowano 172 tys. ludzi. "Daleko rozległ się płacz w wieczór golenia głów", pisały ówczesne kroniki (Szang Jue).
Dla naszych rozważań dotyczących symboliki brzytew północnoeuropejskich oraz zdobiących je rysunków, istotny jest sam fenomen rytualnego ścinania włosów istniejący na świecie niezależnie od siebie w wielu kulturach i w różnych epokach. Stąd też musimy odwołać się do fenomenologii oraz psychologii głębi. Sens ów kryje się bowiem w samej symbolice włosów posiadającej znaczenie uniwersalne. Magiczne właściwości przypisywane włosom na głowie, na ciele, brodzie i wąsom, wynikają z tego, że w ciele ludzkim, co raz ucięte, nie odrasta, z wyjątkiem włosów (i paznokci). Ludzie silni bywają mocno owłosieni, a starzejący się często łysieją. Stąd włosy uważano za siedlisko życia, 
siły, sił psychicznych, duszy, mocy magicznych, czarodziejskich, a u kobiet - sił pociągu erotycznego, zniewalającego mężczyzn w sposób magiczny . 

Włosy ścinano w trakcie najważniejszych dla ludzi momentów życiowych (tzw. krytycznych lub węzłowych). Obrzęd ścinania włosów niezależnie od woli poddanego temu zabiegowi człowieka zawsze zmieniał jego status społeczny, 
wywyższając go lub też degradując. Zamykał jeden i otwierał drugi jakościowo inny okres jego życia. Miał w sobie również wiele z obrzędu ofiarniczego. 
Rytuał ten należał więc do klasycznych "rytów przejścia" (rites de passage), podkreślających symboliczną śmierć i ponowne narodziny człowieka. Idea ta jest szczególnie widoczna w różnego typu inicjacjach (Eliade) , podczas których ścinano włosy adepta. Inicjacyjny charakter tych obrzędów ma głębokie uzasadnienie psychologiczne. Jego źródeł należy szukać już w przeżyciach okołoporodowych każdego człowieka (Grof, Bennett), które tworzyły i umacniały skojarzenia typu "ponowne narodziny poprzez śmierć". W inicjacjach pozbawienie człowieka włosów ma charakter regresu, po którym następowało odrodzenie. Takie znaczenie posiada również rytuał golenia zmarłych. Golenie włosów a nawet skalpowanie w kategoriach psychoanalizy odnosi się do procesu głębokiej duchowej przemiany, zazwyczaj przejścia ze stanu gorszego w lepszy. Szczególnie widoczne jest to w trakcie obrzędu święceń i inicjacji, kiedy przyszłym kapłanom lub mnichom usuwa się włosy z głowy. Neofita nie powinien mieć zarostu. W pierwotnych mitach bohaterskich heros traci owłosienie podczas inkubacji, tj. gdy przebywał  w brzuchu jakiegoś monstrum, gdzie panował wielki żar (Jung). 
W rytach żałobnych i ofiarniczych chodzi nie tylko o oddanie siebie bóstwu ,lecz także o obieg mocy . Zmarły obkładany włosami żałobników (por. Homer, Iliada XXXII; Pauzaniasz VII, XVII,) jest zatem przez nich magicznie wzmacniany na drogę w zaświaty. Z kolei użycie włosów w różnego typu zabiegach magicznych, w których poprzez włosy oddziaływuje się na ich właściciela lub na innych ludzi (np. w magii miłosnej i niszczycielskiej), wywodzi się z uniwersalnej zasady, tzw. holistycznej reprezentacji istniejącej w myśleniu magiczno-religijnym. Jest to zasada, według której część posiada wszystkie cechy całości. Stąd bierze się np. powszechna identyfikacja mikro- i makrokosmosu. 
W przypadku włosów zawierają one w sobie wszystkie cechy ich właściciela. 
Na koniec dodajmy, że znaleziska włosów ludzkich' z głowy i brwi a także sierści zwierzęcych na brzytwach z epoki brązu z Europy, wskazują przede wszystkim na znany na terenie Grecji i na Bliskim Wchodzie obrzęd golenia 
brwi w postrzyżynach żałobnych oraz ścinania sierści z głów, grzyw i ogonów zwierzęcych w obrzędach żałobnych i ofiarniczych (por. Homer, Odyseja) . 

Formy, ornamentyka i symbolika brzytew

Omawiane brzytwy mają różne kształty, które nie zawsze mogą wynikać z utylitarnego przeznaczenia tego narzędzia. Część z nich swym wyglądem przypomina kontury ówczesnych statków i łodzi. W kręgu nordyckim znane są

brzytwy w formie łodzi ze stewami zakończonymi protomami końskimi lub łabędzimi (Ryc. 2: Sprockhoff , Abb. ). Podobne wizerunki łodzi wyryte są na owych przyborach . Z kolei brzytwy pochodzące z terenów Włoch posiadają najcęściej kształt małej łopatki lub stylizowanego profilu lecącej kaczki, której szyja i główka z rozwartym dziobem stanowi uchwyt (Ryc. Bianco Peroni 1979).
Przypatrzmy się teraz ornamentom wspomnianych zabytków. Na brzytwach pochodzących z kręgu kultur pó1 popielnicowych epoki brązu z terenów Europy środkowej  i południowej  pojawia się znak mandali, tj. krzyża wpisanego w koło (Ryc.) oraz mandali solarnej - np. z terenów półwyspu Apenińskiego . Jest to uniwersalny, a zarazem najstarszy znak religijny ludzkości znany już w paleolicie. Ma on charakter totalnej integracji i zawiera podstawową ideę Centrum (obraz i centrum Świata, symbol najwyższego bóstwa, obraz ludzkiej psyche, jaźni itd.). W symbolice europejskich kultów epoki brązu może on mieć również charakter solarny (tzw. mandale słoneczne). Innym podstawowym znakiem jest zygzak, pasmo trójkątów lub kratek, który często znajduje się na omawianych przedmiotach ze schyłkowego okresu epoki brązu oraz okresu halsztackiego w różnych częściach Europy, w tym również w Polsce (Ryc) i w Italii, gdzie zdobione były np. pasem kropek. zygzaków, zakreskowanych trójkątów i różnego typu  meandrów . Znak ten symbolizuje wodę. która w wierzeniach magiczno-religijnych zawsze ma ambiwalentny charakter. Jest bowiem żywiołem niosącym śmierć i życie oraz odrodzenie , a  więc zawiera w sobie podstawową ideę inicjacji (odrodzenie poprzez śmierć). Warto zwrócić uwagę, że w późniejszych czasach w Europie włosy odgrywają dużą pozytywną rolę w magii deszczu, ale za to ich zetknięcie z wodą (np. morską) wieszczy śmierć (por. np. Saga Rodu z Laxdalu ).

Na dużych obszarach naszego kontynentu występują także inne motywy i mają one zapewne analogiczne znaczenie. W ornamentyce brzytew italskich pojawiają się np. znane również na północy Europy kaczki , koń, gwiazdy (Ryc.) oraz słońce . Dodajmy. że na przedmiotach tych wyryto również nieznane w kręgu kultury nordyjskiej symbole. takie jak: tarcze , krzyże, swastyki   i sauwastyki .
Wyobrażenia siekier tworzą niekiedy ażurowy ornament tych narzędzi . Pod znakami wody umieszczono na owych przedmiotach ryt przedstawiający siekierę  lub też parę siekier , a także znak krzyża . Jest tam również jeleń  lub para jeleni , a nawet sceny polowania przedstawiające myśliwego z łukiem trzymającego na arkanie to zwierzę  lub łucznika polującego na trzy jelenie . 
Wszystkie te symbole odnoszą się jednakże do lokalnej mitologii i kosmologii. 
Na brzytwach północnoeuropejskich występują symbole słońca, księżyca i gwiazd . Niekiedy wręcz rysunki przedstawiają kolejne fazy zachodzącego słońca. Słońce bywa ciągnięte przez konia

lub też zastępuje je trykwetr . Uchwyty tych zabytków brązowych zaopatrzone zostały w stylizowane główki ptaka wodnego - kaczki. gęsi lub łabędzia , głowę konia, spiralę  lub esownicę. Dotyczy to również zwieńczeń stew statków wyrytych na brzytwach. Koń i ptak wodny w połączeniu z mandalą solarną występują w sztuce religijnej epoki brązu i w okresie halsztackim na dużych obszarach Europy środkowej. zachodniej i północnej. Oba symbole zwierzęce stosowane są wymiennie i są symbolami solarnymi. Koń i ciągnięty przez niego rydwan z tarczą słoneczną lub ciągnący samą tarczę bywa przede wszystkim korelowany z jego dzienną wędrówką po niebie. 

Statek natomiast ma być środkiem podróży słońca po nocnym, podziemnym niebie . Umieszczanie wymiennie głów ptasich i końskich na dziobnicach przedstawianych statków także dowodzi, iż zwierzęta te posiadały związek z wodą.
Związek konia z wodą jest bardzo czytelny na rysunkach fal morskich, których grzywy kończą się głowami koni . Powyższe obserwacje znajdują potwierdzenie w licznych mitach indoeuropejskich, w których wymienione zwierzęta posiadają również cechy funeralne. Nie jest to przypadkowe, gdyż w epoce brązu właśnie słońce spełniało w Europie funkcję głównego psychopomposa (przewodnika dusz zmarłych w zaświaty). 
Symbolika ta jest bardzo wyraźna na omawianych brzytwach.
Wyobrażenia węży oraz smoków. tj. węży z nogami  mają charakter chtoniczny i wodny. ściśle wiążący się z omawianą problematyką. Podobnie związki z wodą podkreślają rysunki ryb.  Wyobrażenia  łodzi. które umieszczono na brzytwach posiadają załamany w połowie kadłub, podobnie jak złamany bywa znak wody. Statki na tych rytach często są także przedstawione do góry dnem. Obraz ten wynika z ówczesnego modelu świata wyobrażonego na niniejszych brzytwach. Wedle owej wizji, wody niebiański (zbiornik deszczu) znajdują się w górze. Pod ziemią natomiast są wody nocnego nieba. Dodatkowym spostrzeżeniem dokonywanym wielokrotnie w naturze, jest złudzenie stykania się wód niebiańskich na linii horyzontu z wodami morza lub oceanu . Złamany znak wody i statek ze złamaną burtą może symbolizować możliwość podróżowania po wszystkich tych wodach. Ideę tę zapewne przedstawiono rysunkiem podwójnego statku z łodzią dnia i nocy, nad-ziemi i podziemi lub dwoma statkami. 
z których jeden ma dno w górze. Obok symboliki statku jako barki solarnej istnieje również symbolika łodzi zmarłych, znana  w różnych  kulturach na całym świecie. Statki takie zaopatrzone bywają również na dziobnicach w głowy ptaków (np. u Dajaków), a sama łódź przedstawia ciało ptaka - strażnika i przewodnika dusz w zaświaty . Od epoki brązu aż do czasów przyjęcia chrześcijaństwa w różnych rejonach Skandynawii występował zwyczaj chowania zmarłych w łodziach, bądź też w obstawie kamiennej uformowanej na kształt łodzi . W mitach nordyckich występował także statek Naglfar ("statek martwych"), okręt złych mocy zbudowany z paznokci zmarłych. Bogowie posługiwali się statkiem Skidbladnir, zaś zabity bóg Baldr został przez nich ułożony na okręcie "Hringhorni" (w języku staronordyckim "statek z kręgiem na dziobnicy'.), zepchniętym na wodę i podpalonym . Łódź była więc środkiem transportu bogów i duszy zmarłego w zaświaty (Kempiński). Dodajmy że niekiedy dziobnice statków wyrytych na brzytwach kończą się właśnie tarczą słoneczną . Samo natomiast ostrze brzytwy jego krawędź tnącą, niosącą śmierć identyfikowano ze światem podziemnym, piekłem i krainą zmarłych.  Na łodziach wyrytych na brzytwach północnoeuropejskich wyobrażone są postacie dwóch ludzi o promieniujących głowach , dwóch wojowników w rogatych hełmach z toporami w rękach, wioślarza , a także mężczyzny z wężem . Mogą to być bogowie, mityczni przewoźnicy dusz odpowiadający greckiemu Charonowi lub wręcz dusze zmarłych. Na omawianych zabytkach, a także na rytach naskalnych odkrytych w Danii i Szwecji występują rysunki łodzi z wystającymi z ich pokładów grzybami . niekiedy grzyby te umieszczone są na dziobnicach okrętów , w miejscu głów końskich lub ptasich. Zdaniem R.W. Kalplana są to wyobrażenia muchomorów czerwonych (Amanita muscaria) , które były znane różnym ludom euroazjatyckim i stosowane w obrzędach religijnych, głównie szamańskich . Najstarsze wyobrażenia  grzybów z terenu Europy pochodzą już z wczesnego okresu neolitu ze stanowiska Vinca oraz Butmir koło Sarajewa. Muchomory czerwone podobnie jak i inne halucynogeny używane do celów religijnych zawsze miały transportować duszę człowieka do krainy bogów i zmarłych. Połączenie obu tych symboli - łodzi i muchomora - czyni semantykę owego ideogramu dość jasną 

Wnioski

Sumując powyższe dociekania stwierdzamy, że w ornamentyce brzytew epoki brązu istnieje symbolika religijna odnosząca się do transportu duszy człowieka w zaświaty. Wielość motywów wzajemnie się przeplata i uzupełnia. Jednocześnie wskazuje na lokalizację krainy zmarłych, która mieści się za wodą, tam gdzie zachodzi słońce. Wyobrażenia takie (tj. wysp zmarłych, wysp szczęśliwości) znane są zarówno z mitów greckich. jak i celtyckich 
i wczesnogermańskich. Być może. jak się tego domyślają Dillon i Chadwick, miały one wspólne indoeuropejskie źródło.
W modelu Kosmosu wyobrażonym na północnoeuropejskich brzytwach najistotniejszym elementem jest, jak to już mówiliśmy, wędrujące słońce.

Jednakże słońce to porusza się niezgodnie z obserwacjami astronomicznymi . 
Przesuwa się bowiem ze wschodu na zachód po północnej stronie nieboskłonu. Fakt ten wytłumaczyć można jedynie ówczesnym systemem magiczno-religijnym. w którym bardzo ważną rolę odgrywała idea binarnych opozycji (typu: "lewa - prawa'.. ..dół - góra. "ciemność - jasność". 'żeński - męski', itd.). stosowana m.in. w organizacji przestrzeni sakralnej. U ludów indoeuropejskich podczas wróżb zwracano się twarzą na wschód, tam gdzie na linii horyzontu pojawiło się słońce (Ryc.). Kierunek "za słońcem", w prawo, oznaczał zarazem ruch do góry, do nieba, i miał znaczenie pozytywne. Kierunek przeciwny astronomicznemu ruchowi słońca oraz naturalnemu ruchowi całego Kosmosu ( księżyca i gwiazd ), tj. "w lewo" oznaczał również kierunek "w dół" i "do piekła". Miał zdecydowanie znaczenie negatywne i dlatego najczęściej stosowany był w obrzędach czarnej magii. Dodajmy, że ogólnogermańskie słowo "north" ("nord"), tj. "północ" (="ciemny"), określało kierunek łączący się ze światem pozagrobowym i pierwotnie znaczyło "lewy". Według niektórych mitów germańskich wejście do piekła - Hel, znajdowało się właśnie na północy , tak jak to jest w wielu modelach świata szamanów północnoazjatyckich ( Ryc.).
Dla porównania, w podziale przestrzeni sakralnej według dyscypliny etruskiej najważniejszym był kierunek południowy. ku któremu wróż zwracał się twarzą. Kierunek "w lewo" nie miał w tym przypadku żadnych negatywnych 
konotacji. Istotny był natomiast naturalny kierunek ruchu słońca na niebie 
(,.w prawo"), tj. od wschodu do najwyższego punktu górowania słońca na nieboskłonie, do południa (= znaczenie pozytywne) i dalej "w prawo", tj. od tego punktu, od południa na zachód (= znaczenie negatywne). Rejony północno-zachodnie niebios, a więc tam, gdzie słońce "tracąc swą świetlistą moc, zachodziło, należały do bóstw piekieł .
Brzytwy z epoki brązu zaopatrzone w symbolikę funeralną nie były stosowane do zwykłego, higienicznego usuwania zarostu. Umieszczone na nich symbole jednoznacznie przypisywały je do sfery sac1'um. To zaś oznacza, że czynność 
ścinania włosów tymi narzędziami miała charakter obrzędowy, sakralny i wiązała się z symboliczną śmiercią i odesłaniem duszy (lub jej reprezentatywnej części) w zaświaty oraz jej powrotem i odrodzeniem. Umieszczona na brzytwach wizja- model Kosmosu dowodzi, że czynność rytualnego ścinania włosów korelowano z kosmologią i akt ten nabierał dla uczestników obrzędu znaczenia wręcz kosmicznego. Włączał on bowiem ludzi w wielki mechanizm 
świata, w cykl niezmiennych odwiecznych przemian. Znaleziska brzytew z owymi symbolami w grobach mogą również wskazywać na to, iż do pochowanych w nich osobników należało prawo i obowiązek rytualnych postrzyżyn ludzi żywych i umarłych, a także udział w składaniu ofiar z ludzi i zwierząt.

Jerzy Tomasz Bąbel